Choroszcz – pałac zrujnowany jeszcze przed wojną, a odbudowany w latach 1969-73

Pałac wybudowany został w 1759 roku dla Jana Klemensa Branickiego na sztucznej wyspie, otoczonej kanałami oraz 25-hektarowym parkiem. Za projekt odpowiadał prawdopodobnie Johann Sigismund Deybel. Uszkodzony podczas powstania listopadowego i opuszczony. W 1840 r. założenie zaadaptował na fabrykę włókienniczą nowy dzierżawca Christian August Moes (w samym pałacu mieściło się mieszkanie rodziny Moesa oraz biura). Korpus pałacu rozbudowano pomiędzy rokiem 1849 a 1863 – o boczne trzyosiowe ryzality. Zmieniono dach i detale architektoniczne, zasypano kanały otaczające położony na wyspie pałac. Pod koniec XIX wieku rozszerzono budynek od wschodu, wybudowano werandę, zmieniono kształt okien i wymieniono dach.

Podczas I wojny światowej wojska rosyjskie spaliły pałac wraz z oficynami i pawilonami oraz fabrykę. W 1930 r. budynek przeszedł na własność szpitala psychiatrycznego, lecz niezabezpieczony popadł w jeszcze większą ruinę. W 1933 r. rozebrano oficyny, pawilon zachodni i XIX-wieczne partie pałacu. Wschodni pawilon gościnny odbudowano lecz w sposób uproszczony. Po wojnie nowe przyszpitalne gospodarstwo rolne rozjechało ciężkim sprzętem alejki parkowe, gnojowicę z chlewni spuszczano do kanałów.

W 1956 r. władze wojewódzkie podjęły decyzje o odbudowie pałacu i odtworzeniu parku. Prace trwały w latach 1961-1973 wg projektu architekta Stanisława Bukowskiego. Pałacowi przywrócono oryginalny wygląd na podstawie zachowanej dokumentacji (prace nie objęły odbudowy zniszczonych budynków przypałacowych i ogrodowych). W 1973 r. otwarto Muzeum Wnętrz Pałacowych. W latach 1982-1985 dokonano konserwacji i rekonstrukcji systemu wodnego parku, w tym zakończono rozpoczęte w 1964 r. ponowne przekopanie kanałów wokół wyspy z pałacem. W 2020 r. przywrócono historyczną kolorystykę elewacji.

W 2024 r. roku rozpoczęto prace nad przywróceniem oryginalnego wyglądu zachowanego pawilonu:

„W ramach prac prawie odnowiono już dach, wymieniając jego pokrycie i zabezpieczając konstrukcję przed działaniem czynników atmosferycznych. Obecnie ekipa remontowa intensywnie pracuje nad elewacją – uzupełniono ubytki, wzmocniono ściany i przygotowano powierzchnię do nałożenia nowych warstw tynków oraz farb ochronnych. Szczególny nacisk kładzie się na zachowanie unikalnych detali architektonicznych, które nadadzą budowli wyjątkowego charakteru – poinformowało w mediach społecznościowych Muzeum Podlaskie w Białymstoku.”

Zakończenie prac planowane jest na IV kwartał tego roku. Po zakończeniu remontu w pawilonie powstaną: punkt informacji muzealnej, sklepik z biletami i pamiątkami oraz pomieszczenia biurowe dla personelu.

Źródło: https://poranny.pl/rewitalizacja-pawilonu-wschodniego-w-zespole-palacowym-branickich-w-choroszczy-konczy-sie-kolejny-etap-remontu-zobacz-co-juz/ar/c1-19089877 | Muzeum Podlaskie w Białymstoku – Facebook

„Założenie Pałacowo-Parkowe w Choroszczy Studium historyczno-konserwatorskie”, Anna Dąbrowska, Choroszcz, 2024: https://muzeumpodlaskie.pl/wp-content/uploads/2024/11/Zalozenie-palacowo-parkowe-w-Choroszczy.pdf

„Choroszcz. Letnia rezydencja hetmańska w XVIII stuleciu”, Jan Glinka, 1938: https://bcpw.bg.pw.edu.pl/Content/1521/12bhks_nr2_glinka.pdf